Hebreska Biblían (sú Biblía sem Gyðingar nota) skiptist í 3 hluta:
- Lögmálið (Tora)
- Spámennina og
- Ritin.
Það sem helst einkennir spámenn G.t. var að það var fólk sem fékk opinberun –í draumi, í sýn, með innri röddu eða frá heyranlegri rödd. Hebr. 1:1
Þetta fólk –spámenn- fullyrti að Jahve, Drottinn hefði opinberað sér viðkomandi boðskap.
Samkvæmt þessari skilgreiningu er Abraham spámaður (Gen.20:7), líka Móse (Dev.18:15), hinir 70 öldungar Ísraels (Num.11:16-29), Miriam (Ex.15:20), Debóra (Dóm.4:4) og svo vitaskuld allir hinir eiginlegu spámenn í G.t.
Í sumum (elstu) ritum G.t. er spámaður kallaður “sá sem mælir fram” “nabi” (Ex.4:12 og 16) opinberaðan boðskap frá Drottni. Í öðrum (seinni) ritum G.t. er hann líka kallaður “roeh” “sjáandi” (1. Sam.9:9). Í 1. Kronikubók 29:29 koma bæði þessi orð fyrir.
Spámaður er þannig talsmaður Guðs. Hann var kennimaður. Hann flutti boðskap frá Guði og í umboði hans og með myndugleika (valdi) hans. (Ex.4:16).
Boðskapurinn spámanna varðar siðferðilegt og trúarlegt ástand í Ísrael. Í því sambandi áminna þeir, minna á, leiðrétta, boða refsingu, uppörva og hugga.
Þeir boða rétt og gott siðferði og rétta trú sem er í samræmi við eðli og vilja Guðs. Þeir tala ekki síst til ráðamanna, bæði konunga og presta en einnig til alls landslýsins. (sbr. 1. Kor. 14:3). Í þessu sambandi opinbera þeir fólkinu vilja Guðs inn í aðstæður líðandi stundar. En þeir opinbera einnig vilja og áform Guðs varðandi framtíðina að því leyti sem sá boðskapur er til uppörvunar, áminningar eða huggunar –til frelsunar eða tortímingar.
Einstaklingar sem fengu þannig boðskap frá Guði og fluttu hann öðrum spáðu. Kannski gerðist þetta bara við eitt tilfelli, eða um tíma eða varð ævilöng köllun og þjónusta.
Á tímum Samúels spámanns kemur fram sérstök stétt spámanna í Ísrael. Þá safnast áhugasamir lærlingar til spámannsins og hann fræðir þá og þjálfar. Þetta sjáum við í 1. Sam.19:18-24 og 2. Kon.2:3). Spámannaskólar voru í ýmsum borgum Ísraels (Rama, Betel, Gilgal, Gíbeu og Jerikó). Hinir ungu spámannalærlingar bjuggu hjá spámanninum sem var með þá í læri, ferðuðust með honum og fengu þjálfun hjá honum til að verða síðar sjálfstæðir spámenn.
Spámenn urðu þannig viðurkennd andleg stétt og nutu oft virðingar, þó ekki alltaf. Staða þeirra var slík að þeir höfðu samþykki þjóðfelagsins til að tala það sem þeir tölu Drottin hafa opinberað sér og þá bar öllum að hlusta og taka tillit til, já, hlýða, bæði háum og lágum. Þeir bökuðu sér oft óvinsældir ráðandi manna þegar áminntu konunga eða presta fyrir að óhlýðnast Drottni.
Jesús áminnti trúarleiðtoga síns tíma fyrir að hafa óhlýðnast spámönnunum,m ofsótt þá og líflátið (Matt.5:11-12, Matt. 23:37. Sjá líka Hebr. 11:32 og 35b-38).
Spámenn voru gjarnan vígðir til þjónustu sinnar með því að ólífuolíu var hellt yfir höfuð þeirra, eins og gert var með konunga og presta.
Falsspámenn voru líka þekktir í Ísrael og spámenn voru líka vel þekktir meðal heiðnu þjóðanna umhverfis Ísrael. Sá var spámaður sem flutti boðskap frá Guði, hver sem sá guð annars var. Heiðin trú sótti oft á í Ísrael og spámenn og prestar og einnig konungar urðu fyrir slíkum áhrifum. Þess vegna fóru margir spámenn með annarlegan boðskap og boðuðu velferð mitt í trúarlegu fráfalli þjóðarinnar. Þetta gagnrýndu þeir spámenn sem voru trúir Jahve og boðskap lögmálsins. Slíka gagnrýni má víða sjá í ritum spámannanna (t.d. Jeremía og Esekíel). Besta aðferðin þá sem nú til að komast að því hvort viðkomandi var spámaður Drottins eða einhvers annars var að sjá hvort boðskapur hans var í samræmi við hið viðurkennda orð frá Guði (rit Biblíunnar) og hvort spádómar þeir sem hann flutti varðandi framtíðina rættust. Sama viðmiðun gildir enn.
--------------------
Ágætar upplýsingar um hin ýmsu spámannarit G.t. er að finna aftast í Biblíunni (útg. Biblíufélagsins frá 1980).
--------------------
Fyrstu fjórir kaflar spádómsbókar Jesaja eru einkennandi fyrir efni og áherslur spámannarita Gamla testamentisins. Ég hvet áhugasama til að lesa þá með athygli.