Páll Postuli um hjónabandið

Í þessari umföllun styðst ég við texta úr Nýja testamentinu, ritskýringu Dr. Williams Barcley og minn eigin skilning á textunum eftir að hafa hugleitt þá og rannsakað árum saman. Dr. Barkley var guðfræðiprófessor við háskólann í Glasgow og var fræðasvið hans Nýja tstamentið. Frægastur varð hann fyrir verk sitt Daily Study Bible þar sem hann ritkýrir N.t. Verk þetta hlaut miklar vinsældir og útbreiðslu um heim allan og er sívinsælt.

Efesusbréfið 5:21-33.

Enginn maður á tuttugustu öld sem les þennan texta gerir sér fulla grein fyrir hve merkilegur hann er. Í aldanna rás hefur hinn kristni skilningur á hjónabandi karls og konu fengið almenna viðurkenningu, og er svo enn í dag þótt margt sé að breitast á þeim sviðum, því miður. Jafnvel þótt ýmsum hafi ekki tekist sem best í hjónabandinu, þá hefur hin kristna fyrirmynd þess þó verið viðmið þeirra sem trúaðir vilja vera. Hjónabandið er álitið vera hin fullkomna eining líkama, hugar og anda milli karlmanns og konu. En þegar Páll skrifaði Efesusbréfið var þjóðfélag þess tíma með allt öðrum hætti en við þekkjum nú á dögum. Í textanum úr Efesusbréfinu sem ég las setti hann fram fyrirmynd sem ljómaði af hreinleika í spilltu umhverfi.

Þegar við lesum Biblíuna, sem er mjög gömul bók, gleymum við því stundum að þjóðfélag okkar er með allt öðru snið en þá var þegar hún var rituð. Elstu hlutar B. eru líklega skráðir á 14. öld f. Krist og þeir yngstu í kringum árið 90 e. Kr. Þó svo við miðum aðeins við yngstu ritin, og bréf Páls eru í þeim hópi, -skrifuð á tímabilinu 50 til 65 ca.- þá er ljóst að þjóðfélag nútímans er allt annað en þá var. Þess vegna verðum við að fara varlega í að meta og gagnrýna félagslegsleg viðhorf sem þá voru talin eðlileg út frá siðum og venjum dagsins í dag. Þetta á t.d. við sumt hvað varðar stöðu konunnar innan hjónabandsins, höfuðföt kvenna, og það að konum var ekki leyft að tala í guðsþjónustum o.s.f. Félagslegar venjur í þjóðfélaginu og innan safnaðanna voru í mörgu önnur þá en nú er.

Fyrst skulum við líta stuttlega á ástandið eins og það var þegar Páll skrifaði Efesusbréfið.

Á tímum Jesú litu Gyðingar ekki upp til konunnar. Konan var eign eiginmannsins og nánast réttlaus. Hún varð að lúta vilja hans í öllu. Samkvæmt upphaflegri kenningu Gamla testamentisins skyldi hjónabandið vera í hávegum haft. Skilnaður var t.d. síður en svo æskilegur, og jafnvel dæmdur hart í spádómsbók Malakí um árið 400 f. Kr. En í 5. Mósebók sem skrifuð er löngu fyrr, er hann leyfður og það notfærðu margir kvæntir karlmenn sér, þótt ástæðurnar væru léttvægar. Á tímum Jesú var hjónabandið ekki í hávegum haft og mikið um hjónaskilnaði. Jesús átaldi karlemnn síns tíma fyrir þetta og sagði hjónaskilnaði ekki upphaflegan vilja Guðs með hjónabandið og vísaði þar til sköpunarsögunnar.

Þegar við skoðum orð Páls um stöðu karls og konu og um hjónabandið verðum við að hafa í huga að hann er ekki að skrifa til safnaða í Ísrael, heldur til kristinna safnaða annars staðar í rómaveldi, safnaða sem voru blandaðir –flestir safnaðarmeðlimanna voru grískir og en eins voru þar gyðingar sem trúðu því að Jesús væri Messías, Kristur.

En hvernig stóðu þessi mál hjá Grikkjum? Þar var ástandið enn verra en hjá Gyðingum í Ísrael. Vændi var viðurkennt og mikið iðkað hjá Grikkjum. Þekktur maður að nafni Demosþenes lýsti því sem viðteknum lífsstíl. Hann skrifaði: “Við höfum fylgdarmeyjar okkur til ánægju, við höfum hjákonur til daglegs samlífs, við höfum eiginkonur til þess að eignast með þeim réttborin börn og til að hafa eftirlit með heimilinu og öllu sem þar gerist.” Kona sem var æðri stéttar í Grikklandi lifði mjög einangruðu lífi. Hún tók engan þátt í lífi almennings. Hún lét aldrei sjá sig eina á almannafæri, ekki einu sinni í matveislum eða þar sem fólk kom saman af félagslegum ástæðum. Hún hafði sínar eigin vistarverur og eiginmaður hennar var sá eini sem þangað fékk að koma. Tilgangurinn með öllu þessu var, eins og Senefon orðar það:” að hún sæi eins lítið og hægt væri, heyrði eins fátt og mögulegt væri og spyrði um sem allra minnst.”

Grísk kona í virðingarstöðu var alin þannig upp að náinn félagskapur við væntanlegan maka hennar var nánst
enginn. Sókrates á að hafa sagt: ”Er nokkur sem þú treystir fyrir alvarlegu máli frekar en eiginkonan –og er
nokkur sem þú talar eins lítið við og hún?” Grískur eiginmaður vænti þess af konu sinni að hún sæi um heimilið, sæi um að fæða honum réttborna afkomendur og sjá um uppeldi þeirra, en ásta og félagsskapar naut hann gjarnan með öðrum.

Til að bæta svo gráu ofan á svart var ekki til neitt löglegt ferli fyrir hjónaskilnaði í Grikklandi. Eina öryggið sem konan átti var heimanmundurinn –ef eiginmaðurinn skildi við hana varð hann að endurgreiða heimanmundinn. Heimilislíf og samfélag fjölskyldunnar var nánast nafnið tómt og trúmennska í hjónabandinu sjaldnast til staðar.

Í Róm var ástandið jafnvel enn verra. Þar hafði sorglegt hrun átt sér stað í þessum efnum. Í sögum rómverska lýðveldisins fyrstu fimm hundruð árin eru ekki til heimildir um einn einasta hjónaskilnað. Sá fyrsti sem skráðar heimilir er til um var skilnaður Spuríusar Carviliusar Ruga árið 234 f. Kr. En á dögum Páls var hjónabandið hjá Rómverjum í fullkominni upplausn. Seneca segir í einu rita sinna að konur giftist til að skilja og skilji til að giftast. Heimildir eru til frá Martial nokkrum um konu sem hafði átt 10 eiginmenn. Aðrar heimildir eru um konu sem hafði verið gift átta sinnum á 5 árum. Hieronímus segir frá konu sem giftist eiginmanni númer 23 en sjálfur átti brúðguminn 20 hjónabönd að josi. Sömu sögu hlýtur að vera að segja af eiginmönnunum. Ágústus keisari skipaði eiginmanni Livíu að skilja við hana til þess að hann gæti sjálfur kvænst henni. Og Cíceró þá háaldraður skildi við konu sína til þess að kvænast ungri efnakonu en hann var fjárhaldsmaður hennar, til þess að geta notað auðævi hennar til að greiða eigin skuldir. Trúmennska í hjónabandi var sem sagt ekki algeng í Róm. Framhjáhald og lauslæti var hins vegar viðtekin venja. Hjónabandið var víðast nafnið tómt.

Þetta er hið ríkjandi ástand þegar Páll skrifar um hjónabandið í bréfum sínum. Þegar hann skrifaði textann í Efesusbréfinu 5:21-33 sem við lásum áðan, þá var hann að hvetja eiginmenn til að elska konur sínar með öðrum hætti en tíðkaðist í þjóðfélagi þess tíma. Hann hvetur þá til að elska konur sínar eins og Kristur elskaði þá sem fylgdu honum, með fórnandi og trúföstum kærleika, til náins samfélags í hreinleika. Það er ekki hægt að undirstrika nægilega vel hve jákvæð áhrif kristnin hafði á heimilislíf í fornöld og hve jákvæðar afleiðingar það hafði fyrir konur þess tíma.

Í orðum Páls sjáum við skoðun Páls á hjónabandi karls og konu. Sumt af því sem hann segir þar vekur furðu okkar og sumir vilja helst að hann hefði aldrei skrifað það, eins og t.d. það að konan eigi að vera manninum undirgefin. Það er vegna þess að þjóðfélag okkar tíma er í mörgu svo mjög ólíkt því félagslega samhengi sem var við lýði á dögum Páls. Og vegna þess að við þekkjum það illa, freistumst við til að túlka orð hans í ljósi okkar eigin samtíma, þess tíðaranda sem nú ríkir, í stað þess að skilja þau í ljósi þeirra aðstæðna sem ríktu þegar Páll var og hét. Þeir hlutir hjá Páli, sem okkur finnst stangast á við okkar viðhorf í dag hvað varðar stöðu kynjanna og hjónabandið, eru því miður oft það eina sem vitnað er til hjá Páli þegar þessi mál eru til umræðu.

Tímans vegna getum við ekki farið ítarlega í nema lítið eitt af því sem Páll skrifar um hjónabandið, en lítum aftur aðeins á Efesusbréfið 5:21-33

Eins og ég áður sagði leggja menn oft áherlsuna á alröngum stað, þegar textarnir eru lesnir og út úr því kemur sá misskilningur að undirgefni eiginkonunnar við eiginmanninn sé aðalatriðið. Þessi eina setning: “Eiginmaðurinn er höfðu konunnar.” er lesin eins og um eina einangraða setningu sé að ræða. En hjá Páli er höfuðáherslan er ekki á yfirvald eiginmannsins yfir konunni. Hann er ekki sífellt að hamra á því að eiginkonan eigi að vera manni sínum undirgefin. Það sem hann hins vegar fer flestum orðum um er að eiginmaðurinn á að elska eiginkonu sína. Páll fer mun fleiri orðum um að eiginmaðurinn eigi að elska og þjóna konu sinni en að hún eigi að vera honum undirgefin. Konur á þessum tíma voru mönnum sínum undirgefnar. Það þurfti ekki að fara mörgum orðum um það. En þær voru hins vegar ekki elskaðar sem skyldi og sýnd sú virðing sem þeim bar. Því vill Páll breyta, þess vegna hvetur hann eiginmenn til að elska og virða konur sínar. Í samræmi við viðtekin viðhorf hvarvetna í Ísrael, Grikklandi og rómaveldi öllu leit Páll svo á að gift kona ætti að vera manni sínum undirgefin, en þar á hann ekki við þrælsótta kúgaðrar konu eins og oft er gefið í skyn á okkar dögum þegar vísað er til þessara orða Pál, heldur á hann við það hugarfar sem einkennist af virðingu, fórnfýsi, velvilja og ást. Páll lýsir þessum kærleika sem eiginmaðurinn verður að bera til eiginkonunnar með skýrum orðum.

Hann leggur áherslu á að þessi kærleikur eigi að vera fórnandi kærleikur. Hann notar gríska sagnorðið “agapaó” (no. agape) , sem þýðir “að elska með ástúð, virðingu og fórnfýsi”. (líka gr. “phileó” = ást almennt, kærleikur. Líka “eros” ást til gagnstæðs kyns, gjarnan kúin af kynhvöt) Eiginmaðurinn verður að elska konu sína eins og Kristur elskaði lærisveina sína, kirkju sína. Sú samlíking er sterk. Sterkasta dæmi kærleika í Biblíunni er fórnardauði Jesú Krists. “Af því þekkjum við kærleikann að Jesús lét lífið fyrir okkur” skrifar Jóhannes postuli. Og hann bætir við: “Ef sá sem hefur heimsins gæði horfir á bróður sinn vera þurfandi og lýkur aftur hjarta sínu fyrir honum, hvernig getur þá kærleikur til Guð verið stöðugur í honum? Börnin mín, elskum ekki með tómum orðum, heldur í verki og sannleika.” Þarna sjáum við hvernig kærleiksdæmi Krists á að hvetja okkur til að deila lífsgæðunum með öðrum, og ekki síst maka okkar.

Og Pétur postuli segir um þennan fórnandi kærleika Krists að þannig hafi hann gefið okkur fyrirmynd, til þess að við skyldum feta í hans fótspor. Hann segir: “Hann drýgði ekki synd og svik voru ekki fundin í munni hans. Hann illmælti eigi aftur er honum var illmælt og hótaði eigi er hann leið.” Þessi kærleikur á að móta afstöðu eiginmanns til eiginkonu sinnar. Sýna mildi, forðast svik og meiðandi orð. Pétur hafði þetta segja við gifta menn síns tíma: “Þér eiginmenn, búið með skynsemi saman við konur yðar sem veikari ker og veitið þeim virðingu, því að þær munu erfa með yður náðina og lífið.”

Í ritum Páls og postulanna í Nýjatestamentið kveður við nýjan tón hvað varðar stöðu hinnar giftu konu. Eiginmaðurinn á að elska hana þeð fórnandi og þjónandi kærleika, virða hana og styðja. Þetta felur í sér mjög náið samband og samvinnu. Hjónin verða sem einn maður, allt sem einhverju máli skiptir í lífi hvors um sig varðar þau bæði jafnt og þannig verða þau að lifa.

En hvað þá með undirgefnina og það að konan megi ekki tala á safnaðarsamkomum, heldur þegja og spyrja menn sína heima. Og hvað með það að konur eigi að bera höfuðblæju sem tákn um yfirvald eignmannsins? Um allt þetta skrifar Páll í bréfum sínum. Hafði hann fundið upp þessa siði og var hann þarna að reyna að innræta hinum kristnu eitthvað nýtt? Nei, síður en svo, Þetta voru ekki einhver ný viðhorf sem Páll fann upp. Þetta voru viðteknar venjur sem voru við lýði í öllum þjóðfélögum sem bjuggu umhverfis Miðjarðarhafið á þessum tíma. Ef Páll hefði hvatt giftar konur til að svipta af sér höfuðbúnaði sínum og ganga um berhöfðaðar þá hefðu heiðingjarnir álitið hina kristnu hvetja til lauslætis og frekara lauslætis var víst ekki þörf í þá daga, frekar hins. Og ef konur hefðu fengið að kenna karlmönnum og setja þeim lífsreglurnar í guðsþjónustum hinna fyrstu kristnu safnaða þá hefði allt orðið vitlaust! Þá hefði Páll eyðilagt fyrir sjálfum sér og komið óorði á krikjuna: Heiðnir karlmenn hefðu þá fyrirlitið hina kristnu söfnuði sem reyndu að brjóta niður þá viðteknu skikkan í þjóðfélaginu að karlar einir töluðu á opinberum fundum og konur ættu að hlusta og ræða við menn sína heima.

En fyrir áhrif kristninnar tóku hlutirnir smám saman að breytast og það er greinilegt af bréfum Páls að þar voru ýmsar konur áhrifamiklar og leiðandi í safnðarstarfinu.

Staða kvenna í hinu heiðna rómaveldi fór batnandi eftir því sem kristnin breiddist út og áhrif hennar jukust. En breytingarnar voru hægar og ollu ekki uppistandi. Það var líka affarasælast, því að þá hélst friður í söfnuðunum og þeir fengu gott orð á sig meðal almennings og nutu virðingar fyrir fagurt mannlíf.

Breytingar á tíðaranda og viðteknum venjum í þjóðfélaginu geta tekið langan tíma. Það gerist hægt að uppræta slæmar venjur og koma á auknum mannaréttindum. Það þekkjum við í nútímanum, staða þeldökkra í Bandaríkjunum og annars staðar þar sem hvítir menn hafa farið með völd. Viðurkening atvinnulífsins á jafnri stöðu karla og kvenna í launamálum og margt fleira mætti nefna. Að hvetja til harkalegs andófs og uppreinsar kallar yfirleitt á hörð viðbrögð sem geta valdið miklum skaða. Þetta var eflaust viðhorf Páls hvað varðar stöðu konunnar innan hinna fyrstu kristnu safnaða. Hann segir að ekki sé munur á fólki eftir þjóðerni eða kyni. Lesum orð hans í Galatabréfinu 3:28: (Lifandi orð) “Nú skiptir engu máli hvort við erum Gyðingar eða Grikkir, frjálsir menn eða þrælar, karlar eða konur. Við erum öll kristin og eitt í Kristi Jesú. Hér á hann við að gildi okkar sem manneskjur í augum Guðs er hið sama. Enginn er meira virði eða merkilegri en annar í augum Guðs hvort sem er vegna þjóðernis, þjóðfélagsstöðu eða kynferðis. Þar erum við öll jöfn. Hins vegar var munur á fólki eftir hjúskapar eða þjóðfélagsstöðu. Þar var fólki skipað í virðingarstöður. Sumir voru stjórnendur aðrir undirsátar, jafnvel þrælar. Páll hvatti ekki þræla til að gera uppreins gegn húsbændum sínum, en hann hvatti þrælaeigendur til að gefa þrælum frelsi (Fílemonsbréfið). Hann hvatti ekki konur til að rísa gegn eiginmönnum sínum, en hvatti hins vegar eiginmennina til að sýna eiginkonum sínum virðingu og fórnandi kærleika. Þannig stuðlaði hann að því að þjóðfélagsleg staða konunnar batnaði og það gerði það með tímanum, eftir því sem kristnin breiddist út og vann á heiðnum viðhorfum kúgunar, misréttis og lélegs siðferðis.

Nú er mál að þessum fræðslupistli linni. Ég vona að hann hafi varpað svolitlu ljósi á stöðu kvenna í hinum kristnu söfnuðum fornkirkjunnar eins og hún kemur okkur fyrir í Nýja testamentinu. Mörgu hef ég orðið að sleppa og öðru ekki getað, tímans vegna, farið nema örfáum orðum um. Ég hef t.d. ekkert fjallað um konurnar sem fylgdu Jesú og trúðu á hann. Það mætti gera síðar. Ég vona að það sem ég hef sleppt valdi ekki misskilningi eða neinn lesi í orð mín annað en það sem ég hef sagt. Það er ekki auðvelt að skýra allt í N.t., það er fáort um ýmsilegt, einkum það sem lá í augum uppi og var almannavenja. Þjóðfélagsskipanin var eitt því. Staða konunnar og hlutverkaskipti karla og kvenna eru oft vandasamt viðfangsefni ekki síður þá en nú. Umfjöllinin krefst því aðgæti af okkar hálfu, að við förum ekki með sleggjudóma eða upphrópanir sem hafðar eru eftir öðrum sem leiðast meira af kappi en forsjá.

Að lokum við ég vísa til versanna 4. – 8a í 1. Korintubréfi 13. kafla, sem stundum er kallaður Óðurinn um kærleikann.

Friðrik Schram