-málið skoðað út frá orði Guðs, lífi Jesú og eigin reynslu.

Í þessu litla riti langar mig að fjalla um heilbrigða sjálfsmynd og hvað getur skaðað hana og fjötrað okkur og hindrað að lífa því lífi sem Jesús leysti okkur til að lifa.

Hvað er sjálfsmynd í þessu sambandi? Það er sú ímynd eða tilfinning sem við, hvert og eitt, eigum innra með okkur af okkur sjálfum.  Hvert og eitt okkar  hefur sjálfstraust á einhverjum sviðum en finnur til vanmáttar á öðrum. Eðlilegt sjálfstraust og raunsæi (=vitund um að ég get sumt en ekki allt) er nauðsynlegt eigi maður að geta lifað andlega heilbrigðu og góðu lífi. Í upphafi skapaði Guð hina fyrstu menn og frá hendi hans voru þeir frábærir eins og allt sem hann hafði skapað. En svo kom syndin inn í heiminn og spillti á ýmsan hátt hinni góðu veröld, líka manninum. Af þessum sökum er sjálfsmynd okkar sködduð, mismikið eftir einstaklingum.

Tilfinningar okkar eru góð “leitarvél” til að átta sig á skaddaðri sjálfsmynd.  Tilfinningar eins og t.d. vanmetakennd, blygðun, skömm, reiði, tilhneiging til að móðgast og fleira í þeim dúr eru vísbendingar í þessu sambandi.  Taktu eftir hvaða tilfinningar vakna með þér við ólíkar aðstæður. Móðgast þú eða verður vandræðalegur ef einhver kallar þig bjána eða segir niðrandi orð um þig?  Það eru í sjálfu sér mannleg viðbrögð, en segja þau (viðbrögð þín) eitthvað um þig sjálfan og þá mynd sem þú hefur af sjálfum þér?  Ef einhver segir að ég sé bjáni, þá er það hans skoðun, og hún á ekki rétt á sér. Jesús sagði að sá sem talaði þannig niðrandi orð um aðra manneskju ætti yfir höfði sér dóm Guðs! Við megum ekki segja neitt vont sem Guð segir að sé gott. Maðurinn er góð sköpun Guðs, þó svo að viðkomandi geri ekki alltaf rétt.  Sem sagt, ef við reiðumst eða móðgumst þegar einhver segir að við séum fífl, þá skulum við staldara við og bera orð viðkomandi saman við það sem Guð segir um okkur, og þá er ljóst að viðkomandi hefur á röngu að standa. Þar af leiðandi get ég vísað þeirri ásökun frá og litið á orð viðkomandi  sem ómerk. Þau sýna einfaldlega að hann er ekki í jafnvægi eða er með ranghugmyndir og þekkir ekki orð Guðs. Í framhaldi af því get ég slakað á og ekki látið þessi meiðandi orð draga mig niður né koma mér í uppnám. Bestu viðbrögðin frá mér væru að fyrirgefa viðkomandi og forðast að verja mig eða  rökræða.

Hér á eftir mun ég fjalla stuttlega um nokkrar tilfinningar sem vakna með okkur við ytra áreiti. Ég ætla mér ekki að fara djúpt í málið. Þetta er alls ekki tæmandi umfjöllun né heldur sálfræðilegt kennslurit. Umfjöllun mín um efnið er fyrst og fremst byggð á minni eigin reynslu, kristnum viðhorfum og út frá Biblíunni, orði Guðs.

Heilbrigt sjálfstraust
Mín rétta sjálfsmynd, ef svo má að orði komast,  er sú sem Guð sjálfur hefur “teiknað” og býr í huga hans. Þar eigum við öll okkar fyrsta upphaf. Heimurinn allur -sköpunin öll, hvert smáatriði bjó í huga Guðs áður en það raungerðist í efni. Þannig er það ekki síst með manninn, sem skapaður er í mynd Guðs skv. því sem stendur í sköpunarsögunni í upphafi 1. Mósebókar.  Samkvæmt því er ég undursamlega skapaður eins og segir í 139. Sálmi 14. versi  (lestu gjarnan allan sálminn, hann fjallar um hve frábær manneskjan er frá hendi Guðs).

Öll þurfum við að fá að heyra að við erum sérstök á einhvern hátt og að Guð faðir elskar okkur og hefur velþóknun á okkur, hverju fyrir sig. Hvað með Jesú í þessu sambandi?  Eftir því sem við best vitum, þá ólst hann upp í ástríkri fjölskyldu hjá Maríu og Jósef. En  það var ekki nóg. Hann þurfti líka að heyra kærleiksorð frá sínum himneska föður, staðfestingu þess að hann elskaði son sinn. Að minnsta kosti tvisvar sinnum fékk Jesú að heyra þessi orð af munni hans: “Þú (þessi) ert minn elskaði sonur sem ég hef velþóknun á”.  Kannski þurfti Faðirinn að minna Jesús á þessa staðreynd, með það í huga sem beið hans -niðurlægingu, réttarhald, pyntingar og krossfestingu.

Guð faðir hefur sömu afstöðu til þín og mín, og hann hafði til Jesú, vegna þess að við sem trúum á Jesú erum börn Guðs og systkini Jesú. Guð faðir hefur velþóknun á þér og mér, einfaldlega vegna þess að hann hefur skapað okkur og v.þ.a. við erum börn hans fyrir trúna á Jesú (sbr. Jóh. 1:12). Hann hefur vitaskuld ekki velþóknun á öllu sem við gerum, segjum eða hugsumm, en hann hefur örugglega velþóknun á okkur sem persónum enda erum við hans verk. Ef þú átt erfitt með að trúa þessu, muntu ekki njóta þess til fulls  að vera Guðs barn og afstaða þín til hans verður óörugg á ýmsan hátt. Það er ekki gott.

Sagan í 15. kafla Lúksarguðspjalls (versin 11-32) um föðurinn og synina tvo sýnir svo ekki verður um villst hver afstaða Föðurins á himnum er til okkar: Óskilyrtur kærleikur sem ekki gefst upp  á okkur, kærleikur sem vill fyrirgefa okkur gróf brot og neikvætt hugarfar.  Þetta er hin rétta mynd af Guði. Hann er kærleiksríkur og elskandi faðir. Það er mjög mikilvægt að við höfum þessa mynd af Guði í hugum okkar og hjörtum, annars er hætt við að samband okkar við Guð verði ekki sem skyldi og við bundin af ranghugmyndum um hann. En eins og við þurfum að hafa rétta guðsmynd í hörtum okkar, þá þarf sjálfsmynd okkar einnig að vera rétt.  Ef hún er röng, ef við erum ósátt við okkur sjálf eins og við erum frá hendi Guðs, þá ná neikvæðu þættirnir valdi á okkur, -vanmetakennd, ótti við menn, meðvirkni o.s.f.   Mundu að það sem þú ert, er ekki það sama og það sem þú gerir. Þar getur verið stór munur á.

Ef við erum ekki örugg með okkur sjálf -og það á í þessu sambandi ekkert skylt við hroka eða yfirlæti- þá er hætt við að ýmis áhrif (áreiti) sem við verðum fyrir frá öðru fólki eða umhverfinu fyllir okkur vanmetakennd, ótta, kvíða, reiði, geri okkur meðvirk, óstyrk o.s.f. Nú skulum við velta vanmetakenndinni fyrir okkur.

Vanmetakennd
Næst þegar þú finnur fyrir vanmetakennd gagnvart einhverjum sem þér finnst sýna þér yfirlæti eða ónærgætni, spurðu þá sjálfan þig: Af hverju finn ég fyrir þessari minnimáttarkennd? Er viðkomandi sem persóna eitthvað betri eða dýrmætari heldur en ég?  Svarið er auðvitað nei, hann er ekkert betri en þú, aðeins öðruvísi.  Allir menn eru skapaðir í Guðs mynd og sem slíkir eru þeir dýrmætir, jafnvel þótt hagi sér ekki sem best og séu ókurteisir við aðra.

Ef við finnum fyrir vanmetakennd, þá þurfum við að minna okkur á, hvað sem tilfinningum okkar líður, að við erum vel af Guði gerð. Þetta á við hvern einasta mann, þig og mig. En dugi það ekki –að minna sig á þann sannleika- til að losna við vondu tilfinninguna, þá liggur orsökin trúlega dýpra. Reyndu að komast að því hver hún er og biddu Guð að lækna sárar minningar og græða gömul sár sem orsaka viðkomandi tilfinningu. Það tekur yfirleitt tíma, en vertu þolinmóður. Leyfðu Guði að vinna í þér og byggja þig upp svo að þú fáir að njóta þín og alls þess góða sem Guð gaf þér og í þér býr. Jesús sagði: “Þið munuð þekkja sannleikann og sannleikurinn mun gera ykkur frjáls.” Sannleikurinn um það hver þú ert frá hendi Guðs og hvað þú átt í trúnni á Jesú Krist mun eyða ranghugmyndum og lygi sem kann að hafa komið sér fyrir í huga þínum og hjarta. Það mun gera þig frjálsan svo að þú fáir lifað því lífi sem Guð ætlaði þér, en það kallar Jesús líf í fullri gnægð.

Þegar Jesús mætti hroka eða varð fyrir ósanngjarnri eða særandi gagnrýni, þá annað hvort sagði hann skoðun sína, þagði eða gekk í burtu. Stundum svaraði hann ekki fúkyrðum og hroka (t.d. þegar valdamenn yfirheyrðu hann og ásökuðu). Á krossinum sagði hann: “Faðir, fyrirgefðu þeim því að þeir vita ekki hvað þeir gera.” Hann lét sem sagt ekki neikvætt áreiti koma sér úr jafnvægi eða vekja með sér hefndarhug, hvað þá að hann fyndi til vanmetakenndar. Hann fann til öryggis og gat beðið þeim blessunar sem ofsóttu hann. Getum við það?

Þeir sem sýna hroka eða yfirlæti gera það oft vegna þess að þeir eru óöruggir með sjálfa sig eða þurfa að sýna einhverja yfirburði til að hefja sig yfir aðra -oft er það af sömu ástæðum: Innst  inni eru þeir óöruggir og þurfa að láta líta svo út sem þeir standi öðrum framar.  Það er rangt hugarfar og þeir eiga bágt sem þannig haga sér.  Við eigum að sýna öllu fólki virðingu. “Verið hver öðrum fyrri til að veita öðrum virðing” sagði Páll postuli.

Munum að við eigum ekki að bera okkur saman við aðra. Við eigum heldur ekki að samþykkja forsendur þeirra sem vilja gera lítið úr okkur og bera okkur þess vegna saman við sjálfa sig eða aðra okkur í óhag.  Afgreiðum slíka hegðun annarra með því að minna okkur á að við erum vel af Guði gerð og höfum margvíslega hæfileika. Sumir hæfileika okkar kunna hugsanlega að “liggja í dvala” eða vera skaddaðir og að hluta óvirkir. Það getur verið vegna neikvæðs áreitis, vanrækslu, misnotkunar eða ofbeldis sem við urðum fyrir einhvern tíma á lífsleiðinni. Það er alvarlegur hlutur sem við þurfum að vinna úr, hvert um sig.

Meðvirkni
Jesús gerði það sem hann vissi að var rétt og tók ekki þátt í neinum leikaraskap (hræsni) eða því að þóknast fólki sem hegðaði sér rangt. Eitt sinn vildi maður fá Jesú til að verða skiptastjóra í erfðamáli sem hann stóð í við bróður sínum. Sennilega hafa þeir deilt um arfinn. Jesús vísaði því frá. Það var ekki hans mál. “Hver hefur sett mig skiptastjóra yfir ykkur?” spurði hann og þar með vísaði hann þeirri ósk frá. Hann lét ekki flækja sig í annarra manna deilum. Hann var alltaf sjálfstæður og gerði hlutina eftir sinni bestu samvisku. Hann gerði alltaf það sem var rétt, satt og gott.   Vissulega var hann bóngóður, en sumum málum vísaði hann frá. Hann mat aðstæður hverju sinni eftir því hver þörfin var. Hann sinnti ekki hégómlegum eða eigingjörnum óskum.

Manstu þegar móðir hans og bræður vildu ná tali hans, einmitt þegar hann var önnum kafinn við að kenna inni í húsi einu. Þau komust ekki að honum og fóru að hafa áhyggjur af honum að hann væri “að fara fram úr sér”.  Jesús lét ekki einu sinn þau, fjölskyldu sína, trufla sig í mikilvægri þjónustu þá stundina og sagði við viðstadda ´að sá væri bróðir sinn, systir og móðir sem hlustaði á Guðs orð´.   Hann hefur örugglega sinnt erindi þeirra þegar hann hafði lokið máli sínu. Hann var vanur að sýna móður sinni virðingu og kærleika. Aðrir eiga ekki kröfu á líf þitt. Það á enginn nema Guð. Hins vegar er rétt af okkur að vera örðum góð og þjóna þeim til blessunar, en Guð á forgang á líf okkar. Honum verðum við að hlýða þegar boð hans þar um eru skýr.

Sá sem er meðvirkur er það af því að hann óttast aðra, álit þeirra og viðbrögð ef hann fer ekki að vilja þeirra.  Hann óttast að “hlýði” hann ekki,  verði vont ástand enn verra.  Ef við erum meðvirk, ganga aðrir á lagið gagnvart okkur og að lokum getum við misst sjálfstæði okkar gagnvart viðkomandi. Þannig hafa margir orðið fangar meðvirkninnar og eigin hugsana. Sannleikur Guðs orðs, um það hver við erum af hendi Guðs, getur gert okkur frjáls.

Það þarf kjark til að hætta meðvirkninni og það getur kostað átök. En við eigum að vera við sjálf og gera það sem samviska okkar álítur rétt, en ekki vera kúguð af stjórnsemi annarra. Sá sem hefur rétta sjálfsmynd ætti um leið að hafa kjark til að andmæla hvers kyns stjórnsemi af hendi annarra.

Sumum kann að finnast við óþarflega ánægð með okkur sjálf og  hrokafull ef við sýnum sjálfstæði og sættum okkur ekki við það sem er rangt. Það er þeirra mál. Hins vegar þurfum við að gæta þess að hvorki felist fyrirlitning né hroki  í orðum okkar eða verkum. Verum róleg og örugg með okkur og þ.a.l.  hreinskilin þegar við lendum í svona aðstæðum. Segjum sannleikann í kærleika eða þegjum og förum annað. Enginn maður má ná valdi yfir okkur. Við erum Krists og það er fyrst og fremst hans vilji sem við eigum að lúta og hlýða.

Stjórnsemi
Stjórnsemi stafar yfirleitt af óöryggi og lélegri sjálfsmynd gerandans.  Næst þegar þér finnst þú þurfa að “taka völdin” og ráðskast með aðra,  staldraðu þá við og hugsaðu málið.  Spurðu sjálfan þig:  Af hvaða hvötum vil ég ráða hér og stjórna hinum?  Ég er ekki að tala um eðlilega verkstjórn þar sem til þess er ætlast við við útdeilum verkefnum og segjum öðrum til um hvernig þeir eigi að vinna verkin. Nei, ég er að tala um það þegar við viljum ráða, og það “af því bara” eins og börnin segja.   Líttu í eigin barn og spurðu sjálfan þig við þessar aðstæður hvort þú viljir ráða og stjórna vegna þess að þú óttast að öryggi þitt og vald bíði hnekki, ef hinir fá frjálsari hendur. Er öryggi mitt svo veikt að ég verð að hafa stjórn á sem flestu í umhverfi mínu, annars gæti allt farið úrskeiðis? Sumir óttast að hitt og þetta geti farið úrskeiðis, hlutir sem þeir byggja öryggi sitt á. Það þýðir að aðrir verða og sitja og standa eins og þeir vilja.

Við þessar aðstæður er nauðsynlegt að hafa þetta í huga: Ég þarf að geta treyst öðru fólki og gefið því svigrúm til að vera það sjálft og fá að vinna sín verkefni eins og því þykir best og í samræmi við hæfileika þeirra.  Það er allt í lagi að benda fólki á það sé hægt að gera viðkomandi hlut á fleiri en einn veg, en gerum það vingjarnlega og án þess að gefa í skyn að við vantreystum viðkomandi. Við verðum að læra að treysta fólki og taka áhættuna að það vinni verkefnið ekki alveg eins og maður sjálfur myndi gera, en samt á viðunandi hátt. Ef í ljós kemur að eitthvað er ekki nógu vel gert, þá má ræða málið af hógværð en ekki segja: “Þarna sérðu!  Þú áttir að gera eins og ég sagði þér! Þú ert ómögulegur!”

Öryggi mitt eða öryggisleysi má aldrei leiða til þess að ég fari að ráðskast með aðra. Hver og einn á að fá að vera sá sem hann er frá hendi Guðs, lifa sínu lífi eins og hann vill og bera á því ábyrgð. Öryggi mitt er fyrst og fremst í hendi Guðs, forsjá hans,  umhyggju hans og elsku til mín. Við þurfum ekki að hafa allt “undir kontról”,  það er vantraust á Guði og öðru fólki.  Við erum sjálf ófullkomin og lærum kannski best á eigin mistökum. Eins þurfum við að umgangast aðra. Leyfum þeim að reka sig á ef svo ber undir. Það er oftast  árangursríkasta leiðin til að átta sig og gera betur næst.

Sumar tilfinningar eiga rætur í sárri  reynslu sem hefur skaðað sjálfsmynd okkar

Sjálfsmynd okkar getur auðveldlega skaðast ef við verðum fyrir reynslu sem misbýður réttlætiskennd okkar.  Hafi það gerst og við ekki fengið lausn á vandanum, þá geta ýmsar tilfinningar gert vart við sig og viðbrögðin orðið í samræmi við þær: Við móðgumst, snöggreiðumst,   drögum okkur í hlé um tíma eða varanlega,  óttumst að mistakast, fyllumst kvíða eða blygðunarkennd og svo mætti lengi telja. Atvikið sem upphaflega varð kveikjan að þessu er kannski gleymt. Við bældum minninguna um þá reynslu niður og settum “í frysti” í undirmeðvitundinni. Þar hefur hún verið alla tíð og haft neikvæð áhrif á líf okkar. Kannski gerðum við okkur ekki grein fyrir því að hin  upphaflega sára reynsla var grunnorsökin. Þessar sáru minningar og vondu tilfinningar voru bara vísbendingar um mein sem aldrei hafði gróðið. Minningarnar (og sáru tilfinningarnar) áttu það til að blossa upp þegar minnst varði og taka af okkur völdin.  Kannski höfum við aldrei getað horfst í augu við upphafsorsökina. Hún var of sársaukafull og auðmýkjandi. Hún skaðaði sjálfsmynd okkar og eftir það áttum við erfiðara með að bregðast rétt við áreiti eða álagi .

Öryggi Jesú byggðist á sambandi  hans við sinn himneska föður, kærleika hans og trúfesti, eins og fyrr sagði. Hann trúði kærleika föðurins,  forsjá hans og leiðsögn.  Vegna þess að fann sig öruggan í faðmi Föður síns, átti hann eðlilegt og heilbrigt sjálfstraust sem gerði honum kleift að bregðast rétt við öllu áreiti. Sjálfsmynd hans var heilbrigð og í samræmi við hlutverk hans hér á jörðu. Hann reyndi aldrei að þóknast fólki gegn betri vitund. Hann tók ekki þátt í því sem hann taldi rangt og hann hafði kjark til að segja sína skoðun ef honum fannst ástæða til. Hann vann verk sín af öryggi. Á sama hátt fól hann lærisveinum sínum verkefni og treysti þeim til að vinna þau. Ef þeir gerðu mistök leiðbeindi hann þeim að verki loknu.

Hann lét ekki ráðskast með sig (hvorki móður sína eða bræður, né neina aðra). Hann hélt fast við áætlun sína að deyja á krossi í Jerúsalem, en hafði þó svigrúm til að sinna þörfum margra sem á vegi hans urðu og áttu bágt.  Hann þorði að segja sannleikann við fólk, þegar hann taldi ástæðu til, en hann gerði það af  kærleika og  virðingu fyrir viðkomandi.

Hvað eigum við að gera til að sjálfsmyndin styrkist?

Hver og einn upplifir þessa huti á sinn hátt og ekki er hægt að gefa einfalt eða alhiða svar við þeirri spurningu. Leið mín í þessu sambandi var þessi:

1. Ég þurfti að gera mér grein fyrir vandanum, að ég fann mig óöruggan og hikandi við vissar aðstæður vegna neikvæðs áreitis sem ég varð fyrir sem drengur af hendi ókunnugs manns.
2. Ég þurfti að fyrirgefa viðkomandi og líta á hann augum miskunnar -hann hefur sjálfur eflaust orðið fyrir einhverri neikvæðri reynslu sem olli því að hann kom illa fram við mig.
3. Ég þurfti líka að fyrirgefa sjálfum mér að ég skyldi falla í þá gryfju að leyfa þessari neikvæðu reynslu að setjast að í sál minni og hafa slæm áhrif á mig árum saman.
4. Ég þurfti að fá vissu um að ég var ekki misheppnaður eins og viðkomandi sagði að ég væri, heldur vel gerður af hendi Guðs. Það sagði orð Guðs mér.
5. Í framhaldi af því þurfti ég að minna mig aftur og aftur á þennan sannleika, vegna þess að ég vildi ítrekað fara í sama gamla farið og álíta mig “gallað eintak”.  Ég átti það til að reiðast, móðgast, vera gagnrýninn o.s.f.  það er að segja,  láta gömlu tilfiningarnar “ná völdum á ný”.  En þegar frá leið hafði Guð læknað sárið það mikið að þótt ég yrði fyrir neikvæðu áreiti, þá hélt ég ró minni og missti ekki kjarkinn. Lækning af sárum fortíðarinnar og vondum minningum er ferli sem tekur tíma, höfum það hugfast.
6. Auk sannleikans í orði Guðs sem gerir okkur frjáls, læknaði Guð mig einnig fyrir bæn. Það gerði hann bæði þegar beðið var fyrir mér og eins þegar ég sjálfur var einn á bæn og leyfði Guði að tala kærleiksrík orð inn í huga minn og hjarta og lækna mig.
7. Sannleikurinn mun gera ykkur frjáls, sagði Jesús, og þetta verður reynsla okkar ef við trúum orðum hans og leyfum áhrifum hans að lækna og byggja okkur upp, lið fyrir lið.