Íslenska Kristskirkjan

Þú ert hérna: Forsíða Fræðsla Fræðsluefni Fornleifafræðin og fyrstu 11 kaflar Biblíunnar
Senda í tölvupóst Prentvæn útgáfa

Fornleifafræðin og fyrstu 11 kaflar Biblíunnar

Friðrik Schram

Hugmynd mín með þessu fræðsluefni er að gefa fólki innsýn í hvernig fornleifarannsóknir síðustu 160 ára hafa á ótrúlegan hátt staðfest frásagnir Biblíunnar. Þetta á bæði við Gamla og Nýja testamentið. Í þessari ritgerð mun ég fjalla sérstaklega um nokkrar af frásögnum fyrstu ellefu kafla 1. Mósebókar.

Biblían og fornleifafræðin.
Fyrstu ellefu kaflar Biblíunnar eru um forsöguna frá sköpun heimsins og frama til Abrahams. Þeir fjalla um það hvernig Guð skapaði heiminn, hina fyrstu menn, syndafallið og afleiðingar þess, söguna um Nóaflóð, þá sem lifðu það af og upphaf fyrstu þjóðfélaganna, Babýlonturninn, dreifingu manna um heiminn og fornar ættartölur. Í þessum köflum er fjallað um atburði sem gerðust fyrir þúsundum ára. Talið er að Móse, sem var menntaður maður, hafi e-n tíma á 14. öld fyrir Krist tekið saman þetta efni og skráð það í bók þá sem við nú köllum 1. Mósebók. Hann skráði margt fleira sem tengist sögu, trú og þjóðfélagi Ísraels og er það bæði varðveitt í 1. Mósebók og hinum fjórum Mósebókunum. Fram til um 500 f. Kr. voru engar þekktar heimildir til sögðu sögu fornaldarinnar, hinna fyrstu manna og fyrstu mennigarþjóðfélaganna. Um þessa hluti var Biblían eina heimildin. Þegar kom fram á upplýingaöld tóku margir menntamenn í Evrópu að efast um sannsögli 1. Mósebókar um þessa hluti. Töldu margir þeirra hana geyma mikið af fornum og illa varðveittum goðsögnum og ævintýrum og þar væri sannleikskjarninn býsna rýr. Ekki gátu þeir sannað tilgátur sínar hvað þetta varðar og ekki voru heldur til neinar fornsögulegar heimildir utan Biblíunnar sem gátu staðfest frásagnir hennar. Þetta breyttist allt á 19. öld þegar farið var að grafa upp fornminjar í Mesópótamíu, Egyptalandi og annars staðar í Mið-Austurlöndum. Þá komu í ljós fornar menningarleifar og borgarrústir auk mikils magns leirtaflna með fleygrúnum Súmera. Með þrautseigju og erfiði tókst dugmiklum fræðimönnum að ráða merkingu fleygrúnanna og einnig myndmál fornegypta. Þar með var huliðshjúpnum varpað af ritheimildum sem voru miklu eldir en Biblían. Nú var spennandi að sjá hvort þessum heimildum bar saman við Biblíuna! Voru sögulegar upplýsingar hennar um fornar þjóðir, borgir og menningarsamfélög sannleikanum samkvæm? Já, ekki var annað að sjá!

Síðstu 160 árum hafa fornleifarannsóknir leitt fram í dagsljósið margt sem fyrstu 11. kaflar Biblíunnar greina frá. Í þessu fræðsluefni er ætlunin að fjalla stuttlega um nokkra merka fornleifafundi í Mesópótamíu og bera þá saman við frásagnir Biblíunnar um sömu hluti.

Glueck og Albirght
Á 20. öldinni hafa tveir fræðimenn skarað hafa fram úr í fornleifarannsóknum sem snerta vettvang Biblíunnar. Það eru þeir Nelson Glueck (sem er gyðingur) og William Albright. Þeir njóta báðir alþjóðlegrar viðurkenningar fyrir rannsóknir sínar og fræðistörf. Glueck hefur þetta um málið að segja: "Fullyrða má undantekningarlaust að enginn fornleifafundur hefur nokkru sinni sýnt fram á að Biblían hafi haft á röngu að standa." Albright tekur í sama streng og segir: "Ýmsir þekktir fræðimenn átjándu og nítjándu aldar létu í ljós mikla tortryggni á frásögnum Biblíunnar. Þessi viðhorf, sem enn heyrast af og til, hafa stig af stigi sýnt sig að vera röng. Hver uppgötkvunin á fætur annarri hefur leitt í ljós sannleiksgildi óteljandi atriða sem Biblían segir frá, og hefur leitt til aukinnar viðurkenningur á gildi henni sem söglegri heimild." Og Albrigt bætir við og segir: "Á því leikur enginn vafi, að forleifafræðin hefur staðfest áreiðanleika sagnfræði Gamla testamentisins."

Þetta eru athylisverð orð, ekki síst á tímum þegar margir draga sannleiksgildi Biblíunnar í efa. Því miður hafa kristnar kirkjur látið hjá líða að kynna þessar staðreyndir fyrir almenningi og fyrir bragðið trúa margir því enn að frásagnir Biblíunnar, einkum Gamla testamentisins séu gömul ævintýri og goðsagnir, sem ekki sé hægt að treysta. Niðurstöður fornleifarannsókna á þeim svæðum sem Biblian fjallar um, styrkja okkur þvert á móti í þeirri trú að hægt sé að reiða sig á frásagnir Biblíunnar um sögulega atburði og staðina þar sem þeir gerðust.

Vettvangurinn: Frjósami hálfmáninn
Á landsvæði því sem kallast Mesópótamía (núverandi Írak) en Mesópotamía er gríska og þýðir "landið milli fljótanna", er að finna minjar um elstu menningríki jarðarinnar. Hvar hinir fyrstu menn komu fram í upphafi eru fræðimenn ekki sammála um en eitt er víst að í Mesópótamíu settust þeir að og þar stofnuðu þeir hin fyrstu þjóðfélög og þar risu fyrstu borgir í heimi.

Frá Mesópótamíu breiddist menningin út, m.a. til norðurs og vesturs og síðan aftur í boga til suðurs, þ.e. frá Persafóa norður Mesópótamíu og síðan í sveig til vesturs um Sýrland og suður til Júdeu. Þetta bogadregna landsvæði er stundum kallað "frjósami hálfmáninn".

Þarna í Mesópótamíu (ogreyndar víðar í Mið-Austurlöndum) er mikið um sérkennilegar hæðir og hóla sem virtust benda til að þar hefðu einhvern tíma í fyrndinni verið byggðar borgir. Innlendir kalla þessa hóla "tell" sem þýðir "haugur eða hóll sem hefur að geyma fornar borgarrústir". Hólar þessir eða haugar vöktu áhuga nokkurra evrópumanna sem vegna atvinnu sinnar dvöldu á þessum landsvæðum á 19. öld. Í frístundum sínum tóku sumir þeirra að grafa í þessa hóla fyrir forvitni sakir. Og viti menn, í ljós komu fornar húsarústir og margvíslegar menningarleifar, m.a. mjög mikið magn af leirtöflum (í Níníve einni um 100,000 töflur) og steinum með torkennilegum áletrunum og myndum. Leirtöflurnar voru oft 35X50 cm á stærð og áletraðar báum megin. Ritararnir hafa upphaflega mótað letrið í mjúkan, blautan leirinn og síðan látið töflurnar þorna í sólinni. Í fyrstu vissu þeir menn sem grófu þessa hluti úr jörðu hvorki um aldur fornminjanna né þýðingu letursins. Með nýjum vísindaaðferðum (c14) tókst síðar að aldursgreina mikið af fornminjunum og einnig tókst með samanburði og mikilli þrautsegju að þýða letrið og myndirnar. Þá opnaðist ný heimur -menning og lifnaðarhættir hinna óþekktu þjóða fornaldarinnar urðu deginum ljósari.

Eins og fyrr sagði vissu menn reyndar af þessum fornþjóðum og það einna helst af frásögnum Biblíunnar, en vegna hinnar svokölluðu upplýsingastefnu 17. og 18. aldar og vaxandi tortryggni í garð Biblíunnar töldu margir fræðimenn ekki mikið á þær að treysta. Nú verðum við að muna að Biblían er til orðin í þessum austurlenska menningarheimi og þar gerast þeir atburðir sem hún segir frá. En er hún ein um að fjalla um sköpun heimsins og sögu hinna fyrstu manna og þjóða? Nei, hinar gömlu leirtöflur sem fundust í Mesópótamíu og annars staðar á Frjósama hálfmánanum hafa sýnt að þessar frásögur voru þekktar og viðurkenndar um allt þetta forna menningarsvæði. Frásagnir Biblíunnar voru þar með ekki einstakar, heldur þekking sem höfundur 1. Mósebókar þekkti úr umhverfi sínu og skráði í bók sína. Þetta er traustvekjandi. Frásögur Biblíunnar eru þar með staðfestar af öðrum frásögnum frá þessum tíma, frásögnum sem varðveist hafa á staðnum. Þetta eru góðar fréttir. Þá geta efasemdamenn ekki lengur sagt að frásögur 1. Mósebókar séu skáldskapur og sérviskulegar trúarkreddur Gyðinga, heldur er þarna um að ræða sameiginlegan þekkingararf hinna fornu þjóða sem byggðu Mesópótamíu og "frjósama hálfmánann".

Á leirtöflunum fornu er að finna sögur um sköpun heimsins, hina fyrstu menn, syndafallið, Nóa og flóðið mikla, hinar fyrstu hetjur og þjóðarleiðtoga, Babýlonturninn og dreifingu mannanna út um heiminn -sama efni og fyrstu 11. kaflar 1. Mósebókar segja frá. Að vísu eru nöfn persónanna á leirtöflunum oft frábrugðin þeim sem Biblían notar, en það skýrist m.a. af því að á svæðinu voru mörg ólík þjóðarbrot sem hvert um sig talaði sitt eigið tungumál. Hvert tungumál notaði því sín eigin heiti á fólk og fyrirbæri, eins og eðlilegt er enn í dag þó verið sé að tala um sömu hlutina. (Dæmi: enska orðið York er Jórvík á íslensku, London köllum við Lundúni og dollar heitir dalur á ísl.).

Margar frásagnanna sem leirtöflurnar geyma bera vitni um vaxandi áhrif fjölgyðistrúar og fráhvarf frá hinni upprunalegu eingyðistrú, en samt eru þær ótrúlega líkar frásögnum 1. Mósebókar í mörgu. Það er álit kristinna og gyðinglegra fræðimanna að ástæður misræmis milli frásagna 1. Mósebókar og ýmissa hinna fornu bókmenntaverka (fleygrúna á leirtöflum) verði skýrð þannig: Hinir fyrstu menn voru eingyðistrúar -trúðu á hinn eina sanna Guð skapara sinn og allra hluta. Við syndafallið spilltist að mörgu leyti hæfileiki mannanna til að þekkja Guð og hafa samband við hann. Í framhaldi af því fóru menn að gera sér ranghugmyndir um Guð, veru hans, verk og mátt. (Um þessa óheillaþróun fjallar Páll postuli í 1. kafla Rómverjabréfsins, versunum 20-23). Smám saman fóru þeir að aðhyllast þá skoðun að þeir kraftar sem þeir sáu í náttúrunni væru guðlegs eðlis. Þar var í fyrstu sólin og himintunglin efst á blaði, en síðan bættust við dýr eins og nautið og krókódíllinn (vegna styrkleika þessara dýra) og fleiri. Seinna fóru svo menn líka að telja stór fjöll, ár og tré búa yfir goðmagni. Þessar hugmyndir þessara fornu manna smeygðu sér vitaskuld inn í hinar fyrstu sagnir um upphaf heimsins og tilurð forfeðra þeirra, því að trúarlegar forsendur voru hinstu rök allra hluta í hugum þeirra Alls konar fyrirbæri voru gerð að guðum, fengu nöfn. Þannig urðu þeir þátttakendur í mótun hinnar munnlegu geymdar um hina fyrstu menn og framvindu lífsins á jörðinni. Á þennan hátt er talið að goðsagnir fornaldar hafi myndast. Þær hafa síðan geymst á hinum gömlu fleygrúna-leirtöflum sem fundist hafa þúsundum saman í Mið-Austurlöndum.

Biblían hafnar fjölgyðistrú og gerir beint eða óbeint kröfu um að hafa varðveitt óskaddaðar hinar upphaflegu heimildir um sköpun heimsins og hinar fyrstu menningarþjóðir. Hún segir frá fjölgyðistrú þeirra þjóða sem Abraham þekkti og Gyðingarnir bjuggu á meðal (Kanverja, Egypta, Babýlóníumenn, Assýringa o.fl.), en hún hafnar þeirri skoðun að til séu aðrir Guðir en Drottinn (Jahve) og eins þeirri skoðun að tilveran sé goðmögnuð (guðlegir kraftar búi í hinu skapaða).

Við álítum því að í meðförum súmera og annarra fjölgyðistrúarmanna Mið austurlanda hafi hinar fornu sagnir um sköpun heimsins og hina fyrstu menn brenglast í meðförum, vegna trúarlegra ranghugmynda þeirra, en Biblían varðveiti þessar sögur hins vegar eins réttar og hægt er að gera.

Sköpunarsaga 1. Mósebókar
Lítum nú á sköpunarsögu í 1. Mósebók 1. og 2. kafla. Hvaðan skyldi þessi saga vera komin? Enginn maður var vitni að sköpun heimsins. Það er því eðlilegast að álita sem svo að þessi saga -sem reyndar er miklu fremur ljóð en saga (prosa), hafi á einhvern hátt verið kunngjörð hinum fyrstu mönnum og þeir síðan varðveitt hana og skilað til afkomendanna, munnlega í fyrstu en síðan skráð á stein eða skinn til öruggari varðveislu.
Fræðimenn eru nú sammála um að Móse hafi kunnað að skrifa eins og sagt er í Mósebókunum. Fyrri tíðar fræðimenn töldu að ritmál hafi ekki verið þekkt á hans tíma (ca.1400/1350) en sú tilgáta reyndist röng, það hefur fornleifafræðin sýnt á óyggjandi hátt. Telja má víst að Móse hafi ritað sköpunarsöguna og hinar frásagnirnar líka sem fjalla um fornsögulegan tíma og er að finna í upphafi 1. Mósebókar. Engin ástæða er til að ætla að Móse hafi ekki ritað þessar fornu sögur. En hvar fékk Móse hann þær? Frá eldri heimildum vafalaust sem þá hafa verið í umferð.
Ætla má að þegar Móse vann að undirbúningi og ritun fyrstu kafla Biblíunnar, þá hafi hann rannsakað vel handbærar heimildir (bæði munnlegar og ritaðar) og samið síðan samfellda sögu um efnið. Hann hefur hreinsað úr þeim það sem bar merki fjölgyðistrúar og goðsanga -áhrif sem höfðu smeygt sér inn í heimildirnar allt frá því menn viku frá hinni upprunalegu trú á einn ósýnilegar Guð og skapara himins og jarðar. Hvergi í Mósebókunum (né annars staðar í Biblíunni) er að finna hvergi að finna efni sem flokkast undir goðsagnir (um að náttúran sé gædd guðlegum kröftum) og fjölgyðistrú. Rétt eins og Lúkas guðspjallamaður athugaði allar heimildir um Jesú frá upphafi kostgæfilega áður en hann ritaði guðspjall sitt, eins er líklegt að Móse hafi farið að. Þannig getum við líka "gengið úr skugga um sannindi þeirra frásagna sem við höfum fræðst um" eins og Lúkas segir í innganginum að guðspjalli sínu.

Á hinu súmerska (semitíska) menningarsvæði í Mesópótamíu (núverandi Írak), þaðan sem Gyðingar rekja upphaf sitt (Abraham var frá Úr í Kaldeu), var um árið 2000 f. Kr. til mikið af skráðum heimildum um upphaf heimsins og hina fyrstu menn. Þessar heimildir skráðu þeir með fleygrúnum á leirtöflur og söfnuðu í stór "bóka"-söfn í sumum hinna stærri borga sinna. Gífurlegt magn af þessum leirtöflum með fleygrúnum og myndum hefur fundist við fornleifauppgrefti á "frjósami hálfmánanum" -þ.e. löndunum sem ná frá botni Persaflóa, upp alla Mesópótamíu og síðan til vesturs til Sýrlands og Líbanon og svo suðurs til Kanaanlands auk Egyptalands. Babýlóníumenn hinir fornu áttu nákvæmar frásagnir af syndafallinu, flóðinu mikla (Nóaflóðinu), hinum fyrstu fornþjóðum, hetjum fornaldar og mörgu öðru sem sneri að daglegu lífi fólks, lögum, stjórnsýslu, verslun, trúarbrögðum o.s.f. Með þolinmæði og harðfylgi tókst fræðimönnum að þýða þessar fleygrúnir og lesa textana á leirtöflunum með mikilli nákvæmni. Þannig luku þeir upp mörgum leyndardómum fornaldarinnar. Fleygrúnir voru notaðar á dögum Abrahams í Úr í Kaldeu, það sýna fornminjar frá þeim tíma sem fundist hafa í Úr. Eflaust hefur Abraham kunnað að lesa og skrifa þó ekki sé sagt frá því í Biblíunni, því að hann var efnaður foringi og þurfti að halda skrá yfir sína hluti.

En snúum okkur aftur að spurningunni um það hvaðan sköpunarsaga 1. Mósebókar er komin. Svarið ætti að liggja í augum uppi: Úr ritheimildum þeirra bókmenntaþjóða sem þá byggðu Mesópótamíu á þriðja árþúsundi f. Kr. og síðan frá enn eldri munnlegri geymd (og sú geymd var vandlega varðveitt). Hin forna sköpunarsaga súmeranna í Babýlon hefur varðveist og verið þýdd. Frásagnir um hvernig hinir fyrstu menn höfðu lifað og hvar, syndafallið og afleiðingar þess, flóðið mikla og Nóa og fleira höfðu varðveist eins og fyrr sagði. Abraham, ættfaðir Gyðinga, þekkti allar þessar sagnir og varðveitti þær. Frá honum bárust þær síðan til afkomenda hans og þannig koll af kolli til Móse um sem uppi var um 700 árum síðar. Sumar þeirra hefur hann trúlega þekkt í einhverri mynd frá hirð faraós, meðan hann bjó í Egyptalandi. Hann safnaði saman þessum frásögnum og skráði í samfellda sögu í bók sinni (1. Mósebók). Ritmálið var þekkt og notað til að skrá þessa sögu svo og aðrar sem heimildargildi höfðu í augum þessara fornþjóða. Frjósami hálfmáninn var að miklu leyti eitt menningarsvæði þar sem mikilvægar heimildir um forna tíma voru auðfáanlegar og bárust milli hinna ýmsu þjóðarbrota á svæðinu.

Abraham var uppi um 2000 f. Kr. Hann var Súmeri, Babýlónskur ríkisborgari, og íbúi í stórborginni Úr eins og fyrr var sagt. Úr var mikil menningarborg á þeim tíma, sennilega mesta borg ríkisins uns Babýlon varð höfuðborg þess. Úr stóð syðst í Mesópótamíu á bakka Evfratfljóts, (þá) skammt frá strönd Persaflóans. Nú eru rústir hennar alllangt frá sjó, enda hefur ströndin færst út vegna framburðar fljótanna miklu Evfrat og Tigris (-sjá kort af svæðinu).

Í hinu forna babýlónska ríki var varðveitt hin forna sköpunarsaga, reyndar í þeirri mynd sem súmerar, sem voru fjölgyðistrúar, höfðu varðveitt hana. Sköpunarsaga þeirra skiptist í sjö hluta. Þar segir að "í upphafi" var "forsögulegt hyldýpi" -"ólgandi vatnsflaumur" sem kallaðist "djúpið" -og guðirnir "mynduðu (mótuðu) alla hluti" -mynduðu "festinguna (himinhvolfið) hið efra og festinguna hið neðra (jarðarkringluna)" -"gerðu himin og jörð" -fjórða daginn "settu þeir stjörnurnar (á sinn stað)" - "létu grasið og grænar jurtir vaxa" -"skepnur vallarins og nautgripi og alla lifandi hluti" -á sjötta degi "mynduðu (þeir) manninn af leiri (ryki) jarðar" - "þeir urðu lifandi verur" - "karlmaðurinn dvaldi hjá eiginkonunni" - "þau voru félagar" - "bústaður þeirra var í garðinum" - "þau klæddust engum fatnaði" - "sjöundi" dagurinn var útnefndur "heilagur dagur" og "til að halda sig frá öllum störfum sem fyrirskipuð voru".

Þessi og aðrar líkar sköpunarsögur sem þekktar voru í Babýlóníu og síðar á Assýríu (sem tók við af hinu forna Babýlóníuríki) báru vitni um magnaða fjölgyðistrú, en þær eru þó greinilegar allar af sama stofni -komnar frá hinni einu upphaflegu sögu sem hinir fyrstu menn hafa þekkt og miðlað afkomendum sínum.

Sköpunarsagan -eingyðistrú eða fjölgyðistrú
Sköpunarsaga 1. Mósebókar er ein útgáfa þessara fornu sköpuarsagna, og við kristið fólk og Gyðingar teljum hana hina einu sönnu og réttu útgáfu hennar. Hún slær því föstu að aðeins til sé einn Guð (guðdómur) og að hann hafi skapað heiminn og allt sem í honum er. Samkvæmt fornum heimildum babýlóníumanna voru þeir fjölgyðistrúar. Hvenær urðu þeir það og hvers vegna? Hin upphaflega vitneskja um hinn eina sanna Guð og skapara himins og jarðar hefur greinilega smám saman fallið að miklu leyti í gleymsku eftir syndafallið og menn tekið að trúa á hina sýnilegu sköpun og krafta hennar. Menn tóku að tilbiðja sólina, tunglið, stjörnurnar, stór fljót, há fjöll, öflug og hættuleg dýr -allt það sem að þeirra mati bjó yfir miklum styrk og mæti, allt það sem var miklir áhrifavaldi í lífi mannanna. Þessar ranghugmyndir Babýlóníumanna og annarra fornþjóða settu smám saman svip sinn á hina upphaflegu sköpunarsögu og afskræmdu hana. Gyðingar einir (þ.m.t. Abraham og Móse) voru eingyðistrúar og höfnuðu þeim útgáfum af sögunni sem einkenndust af fjölgyðishugmyndum.

En hvernig stóð á því að Abraham varð eingyðistrúar og taldi Jahve (JHV á hebresku) vera Drottin hinn eina sanna Guð? Frá því er ekki sagt í Biblíunni, en við getum leyft okkur að velta því fyrir okkur og setja fram tilgátur. Maður að nafni Dr. Stephen Langdon sem starfaði hjá Oxford University fann mjög fornan ritaðan texta frá Babýlóníumönnum sem benti til þess að fyrsta trú mannanna hafi verið trú á einn Guð, og síðan hafi orðið hröð þróun til fjölgyðistrúar og skurðgoðadýrkunar. Fræðimaður að nafni Sayce tilkynnti árið 1989 að hann hefði uppgötkvað nafnið Jahve á þremur aðskildum leirtöflum sem hann fann og rannsakaði í British Museum. Leirtöflurnar voru frá tímum Hammurabis, konungs í Babýlon. Hann var uppi um 150 árum eftir daga Abrahams. Margir fræðimenn í trúarbragðavísindum fullyrða að meðal allra þjóða og þjóðarbrota sé til staðar vitneskja og trú á hinn eina og æðsta Guð. (Halley. bls. 62).

Abraham hefur alist upp í fjölgyðistrú í Úr. Samkvæmt framansögðu hefur þar sennilega einnig verið til staðar trú á einhvern guð sem var kallaður Jahve (JHV), þó svo að tilbeiðsla hans væri ekki mikil og almenn. Þennan Guð tekur Abraham fram yfir alla aðra guði Babýlóníumanna og í gegnum þetta nafn, opinberar hinn eini sanni Guð, skapari himins og jarðar sig fyrir honum og kallar hann til félagsskapar og fylgdar við sig. Það gerir Abraham og upp frá því snýr hann baki við hinum mörgu svokölluðu guðum Babýlóníu. Þó svo afturhvarf Abrahams virðist vera einlægt og afdráttarlaust, er ekki annað að sjá en að sumir af venslafólki hans hafi að honum látnum haldið í húsgoð sín þó svo að synir Abrahams og sonarsynir hafi dýrkað Drottin. Dæmið sem mér dettur í hug er Rakel, önnur eiginkvenna Jakobs. Þegar Jakob flúði frá Laban tengdaföður sínum með konur sínar, Leu og Rakel, stal Rakel húsgoðum Labans föður síns. Það sýnir að hann var fjölgyðistrúar. (1.Mós. 31:19, 32 og 34). En víkjum nú að öðru.

Hvar var Eden?
Mjög fornar heimildir Babýlóníumanna segja að Eden þ.e. paradís (sem er gr. og merkir garður) hafi verið þar sem Eridu var við strönd Persaflóans. Eridu er 12 mílur sunnan við Úr. Hinar fornbabýlónsku heimildirnar segja Eridu hafa verið bústað Adapa, en svo kalla Babýlóníumenn hinn fyrsta mann (sem Biblían kallar Adam). Til er mjög merkur forngripur, Weld ferningurinn, sem er ferkantaður steinn, alsettur fleygrúnum. Fleygrúnirnar geyma upplýsingar um fyrstu konunga veraldar og ýmislegt annað um hinn fornsögulega tíma. Steinninn fannst árið 1922 þegar Weld-Blundell rannsóknarleiðangurinn vann að uppgrefti við Larsa, forna borg nokkrar mílur norðan við Úr. Þessi ferhyrndi steinn var mótaður og áritaður um árið 2100 f. Kr, eða um hundrað árum fyrir daga Abrahams. Meðal þess sem stendur á Weld steininum eru upplýsingar um að í Eridu hafi ríkt tveir fyrstu konungar heimsins, þeir Alulim og Alalmar. Í öðrum babýlónskum fleygrúna-heimildum segir: "Í grennd við Eridu var garður og í honum leyndardómsfullt og heilagt tré, Lífsins tré. Það höfðu guðirnir gróðursett og rætur þess stóðu djúpt, en greinar þess teygðu sig til himins. Þess var gætt af andlegum verum og enginn maður fékk að nálgast það." Fornleifafræðingar frá British Museum rannsökuðu Eridu á árunum 1918-19 og fundu þar leyfar af fornri borg sem auðsjánalega hafði verið mjög auðug og naut virðingar sem "Fyrsti bústaður mannsins". Frekari rannsóknir leiddu í ljós að í árdaga menningarinnar var Eridusvæðið mjög þéttbýlt og fór um nokkurra alda skeið með forystu í heiminum. Babýlon sem var aðeins 150 mílum norðar í Mesópótamíu tók síðar við sem forystuborg heimsins.

Uppgröftur í Úr og annars staðar í Mesópótamíu. Flóðið.
Við uppgröft í Úr, borg Abrahams, sem Dr. C.L. Wooley stóð fyrir á árunum 1922-34, komu í ljós miklar fornminjar. Úr stóð eins og fyrr sagði við Evfrat, sunnarlega í Mesópótamíu. Þarna fundust mikil menningarverðmæti -mikill borgarmúr, hýbýli manna, tvö musteri, annað helgað tunglguðinum Nannar og hitt tunglgyðjunni Ningal. Þar fundust einnig grafhýsi konunga full af fjársjóðum, verslanir, skólar og fleiri stofnanir. Einnig fundust þúsundir af leirtöflum með fleygrúnum -verslunarskjöl, samningar, kvittanir, sálmar, helgiritúöl osf. Hýbýli manna voru úr múrsteini, tveggja hæða, með garði í miðju húsi. Úr var ekkert sveitaþorp! Þarna bjó Abraham. En Guð kallaði hann burt, til að fara til landsins sem hann ætlaði að gefa honum og þar myndi hann verða að nýrri þjóð -Ísrael. Guðsmynd Abrahams varð önnur en íbúa Úr. Hinn eini Guð, skapari himins og jarðar opinberaðist honum og leiddi hann út á algjörlega nýja braut sem lá burt frá fjölgyðistrúnni og á vit nýrra heimkynna í Kanaanslandi þar sem síðar hét Júdea.

Við uppgröftinn í Úr kom í ljós hvert borgarlagið ofan á öðru, því eldri lög sem neðar dró. Borgarlagið frá um 2000 f. Kr. er frá tíma Abrahams. Það hefur varðveist vel. Þegar Wooley og félagar voru að grafa í rústir Úr kom að því að þeir náðu niður úr neðasta laginu. Og viti menn, undir elstu menningarleifunum var sandur -setlag um tveggja og hálfs metra þykkt. (Sjá Halley bls. 833) Sérfræðingar gerðu sér grein fyrir að þetta setlag hafði myndast við mikið flóð og uppistöðu vatns. Það hlaut að hafa orðið gífurlegt flóð sem borið hafði með sér mikið af sandi og leir sem síðan hafði botnfallið og sest til. Menn Wolleys grófu og grófu og komust að lokum niður úr setlanginu. Þá brá þeim heldur betur í brún, því að þar fyrir neðan komu aftur í ljós mannvistarleifar, nú með öðru sniði en þær sem voru ofan við setlagið. Menningin undir laginu hafði farið í eyði í miklu flóði. Þegar vatnið sjatnaði eða rann burt, byggðu menn nýja borg á sama stað, hina nýju Úr. Síðan hélst borgin í byggð öld eftir öld þar til Abraham kom fram og löngu eftir það. Nú spurðu menn: Var þetta þykka setlag vitnisburður um flóðið mikla á dögum Nóa? Voru til einhverjar fornar heimildir á svæðinu um slíkt flóð? Var slíkt setlag að finna annars staðar í Mesópótamíu? Til að gera langa sögu stutta þá fannst sama setlag upp eftir allri Mesópótamíu, allt til hinnar þekktu borgar Nínive. Lagið þynntist að vísu eftir því sem norðar dró og landið hækkaði, en hér var um greinilegar leyfar að ræða eftir mikið flóð sem hafði kaffært mannabyggð og eytt henni, og það heilum borgum. Undir sandlaginu fundust nefnilega mannabyggðir rétt eins og í Úr og síðan yngri borgir ofan á sandlaginu þar fyrir ofan.

En hvað um skráðar heimidlir á svæðinu um slíkt flóð? Já þær fundust svo sannarlega og ekki fáar. Fleygrúnir Babýlóníumana geyma sögu um fjölskylduna sem bjargaðist undan flóðinu og sem byggði jörðina eftir það. Það kemur heima og saman við söguna af björgun Nóa, sona hans og eiginkvenna þeirra sem síðan byggðu jörðina.

Gilgamesh hét maður og var einn af fyrstu konungunum í Mesópótamíu eftir flóðið mikla. Um hann hefur varðveist hetjukvæði sem kallast Gilgamesh ljóðið. Segir í því frá heimsókn hans til Utnapishtim, en það var nafnið sem Babýlóníumenn gáfu Nóa Biblíunnar. Utnapishtim segir Gilgamesh frá flóðinu og björgun sinni. Söguþráðurinn er þessi í stuttu máli: "Guða-ráðið ákvað að láta koma flóð. Guðirnir sögðu: "Syndirnar komi syndaranum í koll. Þú maður , byggðu skip og bjargaðu lífi þínu. Hafðu það sex hæðir og skiptu hverri hæð (þilfari) í sjö hluta. Smyrðu skipið með jarðbiki að utan og innan. Láttu það fljóta á hafinu. Taktu með þér um borð afsparengi alls lífs sem til er. Ég byggði það. Ég hlóð skipið öllu sem ég átti, með silfri og gulli, og öllum þeim lifandi verum sem ég átti. Ég steig um borð ásamt fjölskyldu minni og skyldmennum. Ég lokaði dyrunum. Og rétta stundin rann upp. Ég gáði til veðurs. Það var hræðilegt. Ljósið hvarf og það varð myrkur. Það hellirigndi. Stormurinn æddi, það var eins og stríð væri skollið á. Skipið nötraði. Guðirnir grétu. Ég leit út og virti fyrir mér vatnsflauminn. Allir menn urðu sem leir, þeir flutu um eins og trjábútar. Óveðrinu slotaði. Flóðinu linnti. Skipið tók niðri á Zazir fjalli. Á sjöunda degi sendi ég út dúfu, hún sneri aftur. Ég sendi út svölu, hún kom aftur. Ég sendi út hrafn. Hann tilliti niður fæti og óð um, krúnkaði en sneri ekki aftur. Ég fór frá borði. Ég færði fórn. Guðirnir fundu góðilm hennar. Þeir sögðu: Þetta skal aldrei gerast aftur. " (Halley bls. 76).

Leirtöflur sem fundust í musteri guðsins Mardúks í Babýlon geyma merkar heimildir um þetta mikla flóð. Það varð sögfrægt og notað til tíma-viðmiðunar hjá íbúum Babýlóníu. Heimildirnar taka fram að atburðir hafi gerst fyrir flóðið og eftir flóðið. Og það voru ekki einungis Babýlóníumenn sem höfðu varðveitt sagnir um slíkt risaflóð. Svipaðar heimildir er að finna hjá fornum menningarþjóðum um víða veröld, jafnvel meðal indíána í Ameríku. Þær höfðu vitaskuld borist með afkomendum Nóa sem lifðu af flóðið til hinna fjarlægustu staða þar sem þeir settust að eftir fall Babelturnsins og dreifingu þjóðanna (1. Mós. 11:1-9). Nú hættu menn að hlæja að sögu Biblíunnar um Nóaflóð. Biblían hafði þá haft á réttu að standa eftir allt saman. Fornleifafræðin hafði staðfest orð hennar.

Í tengslum við söguna um flóðið spyrja menn kannski, hvað með þau orð Biblíunnar að öll jörðin hafi farið á kaf í flóðinu? Til að svara þessu verðum við að setja okkur í spor þeirra manna sem þarna bjuggu og upplifðu hlutina -Nóa og fjölskyldu hans. Heimildir telja að Nói hafi búið í borginni Fara við ána Evfrat, nokkru norðan við Úr. Þetta fólk bjó á sléttum Mesópótamíu og lýsti verödlinni eins og hún kom því fyrir sjónir. Þeirra umhverfi var veröldin öll, öll jörðin. Þeir töldu jörðina vera flata kringlu sem endaði út við jaðrana allt um kring. Þeir sáu ekki út fyrir sjóndeildarhringinn. Þess vegna er eðlilegt að þeir hafi lýst flóði sem þakti alla Mesópótamíu sem alheims flóði. Flóknarar er það sennilega ekki.

Adam og Eva í Paradís og syndafallið
Við þekkjum söguna um þetta efni í 1. Mósebók, en þá spyrjum við: Er þessi saga aðeins þekkt í Biblíunni, eða er hún sameiginleg minning hinna fornu menningarþjóða sem voru uppi fyrir daga Abrahams? (Hann var uppi um árið 2000 f.Kr. eins og fyrr sagði). Já, hún er sameign hinna fornu menningarþjóða í Mesópótamíu. Þar hafa fundist heimildir sem sanna þetta. Gamlar babýlonskar fleygrúnatöflur geyma margar sögur um "lífsins tré". Þessar sagnir segja að illur andi, persónugerður sem höggormur hafi flæmt manninn frá trénu og að verndarenglar hafi síðan hindrað manninn í því að snúa þangað með því að vakta leiðina.

Á þessum leirtöflum finnast sögur um "Adapa" sem er mjög lík sögu 1. Mósebókar um Adam og því er Adapa af fræðimönnum kallaður hinn babýlónski Adam. Á leirtöflunum er Adapa lýst sem "sæði mannkynsins", "hinum vitra manni frá Eridu" (staðnum sem babýlóníumenn segja vera Eden eða paradís, en hann stóð við strönd Persaflóans, rétt fyrir sunnan Úr). Sagan segir að Adapa hafi í fyrstu verið "réttlátur", en síðan "móðgað guðina" "með þekkingu sinni" og eftir það "orðið dauðlegur" og "ekki neytt lífsins fæðu" "af hans völdum hafi sjúkdómar sótt á fólkið". Og í framhaldi af því sögðu guðirnir "að hann skyldi ekki hvíldar njóta" og "þeir klæddu hann sorgarklæðum" (Halley bls. 68).

Meðal fornminja sem fundist hafa í Mesópótamíu og tengjast þessum sögnum eru tvö innsigli en myndirnar á þeim virðast vera í samræmi við þessar sögur og syndafallssögu 1. Mósebókar. Annað innsiglanna, kallað "Freistingar-innsiglið" er varðveitt í British Museum. Það sýnir karl og konu og á milli þeirra er tré. Konan er að týna ávöxt af trénu og á bak við hana er uppréttur höggormur sem virðist vera að hvísla einhverju í eyra hennar. Hitt innsiglið fannst skammt frá Níníve árið 1932, mjög neðarlega í fornum borgarrústum og er talið vera frá því um 3500 f. Kr. Það er nú varðveitt í Háskólasafninu í Pennsylvaníu. Það er kallað "Adams og Evu innsiglið" vegna þess að myndin á því bendir sterkt til sögunnar í 1. Mósebók um afdrif Adams og Evu. Á innsiglinu er mynd af nöktum karlmanni og konu sem ganga álút hvort á eftir öðru en að baki þeim er uppréttur höggormur.

Margar fornar menningarþjóðir varðveita sagnir um syndafall hinna fyrstu manna. Sú persneska segir t.d. frá hinum fyrstu mönnum sem í fyrstu bjuggu í paradís (paradís er gríska og þýðir garður eins og fyrr sagði) og voru réttlátir og hamingjusamir. Í garðinum var tré ódauðleikans. Þessi hamingja viðhélst þar til illur andi birtist í mynd höggorms og batt enda á gæfu mannanna. Svipaðar sagnir lifa meðal hinna ýmsu fornþjóða svo sem í Indlandi, Grikklandi, Kína, Mongólíu og Tíbet. Af þessu má draga þá ályktun að Adam og Eva hafi sagt afkomendum sínum söguna um paradís og syndafallið og hún síðan borist áfram til Nóa og þaðan áfram alla leið til Abrahams og síðan til Móse sem ritaði upphaf Biblíunnar.

Aðrar frásagnir 1. Mósebókar um fornöldina
Í fyrstu köflum Biblíunnar er fleiri frásagnir að finna sem fornleifafræðin hefur rennt stoðum undir. Þar á meðal er sagan um borgina Babýlon, Babýlonsturninn og þegar Drottinn ruglaði tungumál íbúa borgarinnar. (1. Mós. 11:1-9). Það gerði hann til þess að fá þá til að dreifa sér um jörðina en hnappast ekki alla saman á einum stað.

Eftir að afkomendum Nóa tók að fjölga eftir flóðið fóru þeir að byggja nýjar borgir rétt eins og þeir höfðu gert sem lifðu fyrir flóðið. Þá risu borgir um alla Mesópótamíu og víðar á frjósama hálfmánanum. Auk áðurnefndra borga í hinu forna Babýlóníuríki í Mesapótamíu er Jeríkó í Júdeu dæmi um eina elstu borg í heimi. Hún er að vísu einstök í sinni röð vegna þess að hún hefur haldist í byggð alveg frá upphafi.

En snúum okkur nú aftur að Babýlon og turninum mikla. Babýlon er rústir einar í dag. Bagdad núverandi höfuðborg Íraks stendur við stórfljótið Tigris en Babýlon stóð við Evfrat, aðeins vestar og sunnar. Fljótin sameinast nokkru sunnar og falla í einum farvegi í Persaflóa. Á árunum 1878 til 1889 gróf þýski fornleifafræðingurinn Koldeway í eyðimerkursandinn um 80 km suður af Bagdad og í ljós komu rústir mestu heimborgar fornaldarinnar -Babýlon. Ummál múra hennar var um 100 km, 25 km á hvern veg. Meðal glæstra konugshalla og mustera, fundu þeir leifar mikils turns. Þar var kominn Babýlonturninn sem sagt er frá í 11. kafla 1. Mósebókar. Þar hafði Drottinn ruglað tungumál borgarbúanna svo að þeir urðu að hætta byggingu turnsins um tíma og í framhaldi af því tvístruðust þeir út til hinna ýmsu heimshluta. Hvað þarna geriðst -hvernig þessi tungumálaruglingur varð- veit enginn, en hann varð. Síðar luku Babýlonbúar við turninn og efst á honum var gert glæsihýsi fyrir Mardúk, æðsta guð Babýloníu.

Dreifing fólks í fornbabýlóníu er söguleg staðreynd. Mannfræðingar hafa komist að því með rannsóknum sínum að ferðir fornmanna hafa legið út frá mið-austurlöndum til hinna fjarlægustu hluta heimsins. Indíanar Ameríku varðveita sögnina um "Gönguna löngu" frá hinum upprunalegu heimkynnum sínum einhvers staðar órafjarri. Með rannsóknum sínum hafa mannfræðingar, fræðimenn á sviði tungumála og samanburarmálfræði, erfðafræðingar og fornleifafræðingar komist að þeirri niðurstöðu að hópar fólks hafi haldið burt frá hinni fornu Babýlóníu og haldið til ýmissa átta, sumari til Arabíu, aðrir til Anatólíu (Tyrkland) og aðrir til Síberíu. Þaðan hafa svo afkomendur þeirra haldið enn lengra og þannig lagt undir sig allan hinn þekkta heim. Menningararfleifðin geymir svo margt sem er öllum hinum ýmsu þjóðum og þjóarbrotum sameiginlegt að ljóst er að allar eiga þær sameiginlegt upphaf, rétt eins og Biblían kennir.

Niðurstaða.
Augljóst er að þær fornleifarannsóknir sem gerðar hafa verið frá því um 1840 sýna svo ekki verður um villst að Biblían fer með rétt mál þegar hún greinir frá stöðum, borgum og menningarsögulegum atburðum fornaldar, a.m.k. þeim sem hægt er rannsaka með aðferðum vísindagreina svo sem fornleifafræði, sagnfræði, tungumálarannsóknum og mannfærði. Engar fornleifarannsóknir hafa hnekkt þeim sögulegu upplýsingum sem sá hluti Biblíunnar sem við hér höfum haft til umfjöllunar, setur fram, heldur einmitt hið gagnstæða -staðfest þær. Þessi staðreynd er okkur sem elskum Heilaga ritningu mikil uppörvun og staðfestir enn frekar að við getum reitt okkur á hana sem sannleika og opinberun Guðs meðal manna.

Tilvitnanir
Nokkrar tilvitnanir í textanum eru merktar "Halley". Þar er um að ræða "Halley's Bible handbook" eftir Henry H. Halley, útg. af Zondervan Publishing House, Grand Rapids, Michigan, USA.